Editör Önerisi Genel Köşe Yazıları Tarih Youtube

Türkiye Cumhuriyeti’nin Referandum Geçmişi

Yazarı Arastirmaci

16 Nisan Pazar günü Türk halkı 7. defa referandumda oy kullanacaktır. Bu yüzden geçmişten günümüze yapılan referandumları hatırlatmak amacıyla bu videoyu hazırladım. Videoya başlamadan önce şunu belirtmek isterim ki 16 Nisandaki referandum sonuçları ne olursa olsun ülkemiz için hayırlı, huzurlu ve barış ortamı içerisinde ülkemizi iyi bir veziyete kavuştursun.

Türkiye Cumhuriyeti’nin İlk Referandumu: 9 Temmuz 1961

27 Mayıs 1960’da ordu cumhuriyet tarihinde ilk defa yönetime el koydu. İktidardaki Demokrat Parti’nin birçok mensubu tutuklanarak yargılanmak üzere Yassıada’ya sevk edildi. Müdahalenin başına geçen Orgeneral Cemal Gürsel, birçok yetkiye haiz oldu. Yeni anayasa kısa süre içerisinde hazırlandı, askeri müdahaleden tam bir yıl sonra seçime sunuldu.
1961 Anayasa değişikliği ile birçok yeni kurumun teşkil edilmesi öngörülüyordu.
Senato, Anayasa Mahkemesi, Devlet Planlama Teşkilatı kurulacaktı. Bunun dışında işçilere sendika ve grev hakkı tanınıyor, TRT ve üniversitelere özgürlük vadediliyor ve güçler ayrılığı ilkesi benimseniyordu. Başta Cemal Gürsel olmak üzere askeri cihet, halkı EVET oyu vermeye çağırıyordu. HAYIR tarafını savunmak ise hiç kolay değildi. Netice itibarıyla beklenen oldu ve sandıktan %61 Evet’e karşılık %38 Hayır oyu çıktı.

Şeffaf Zarflı Seçim: 7 Kasım 1982

12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından yeni anayasanın hazırlanıp halk oyuna sunulması yaklaşık 2 yıl sürdü. Yeni tasarı 1961 Anayasasında ileri sürülen birçok maddeye kısıtlama getiriyordu. Aynı zamanda Kenan Evren’in cumhurbaşkanlığı onaylanıyor ve bugün dahi Türk siyasetinde tartışma konusu olan %10 seçim barajını içeriyordu.
Kenan Evren o dönemde ”Hayır çıkarsa geçmişe döneriz” sözüyle de dikkatleri üzerine çekmişti.
Yurttaşlara EVET çağrısı yapan Kenan Evren, HAYIR kampanyası yürütenleri dış güçlere hizmet etmek, terör örgütleriyle işbirliği yapmak ve hainlikle sıfatlandırıyordu. Seçimlerin en tartışmalı konusu ise zarfın dışından gözüken mavi renkli hayır oyları olacaktı. Bunlara karşılık ise evet oyları beyaz renkliydi. Netice itibarıyla 7 Kasım 1982 günü sandığa gidildi. Çıkan sonuç Kenan Evren’i bile şaşırtmıştı. %91 Evet, %8 Hayır oyu çıkmıştı. Böylelikle Türkiye Cumhuriyeti tarihinde bir kez daha askeri bir müdahale sonucunda ortaya çıkan yeni anayasa onaylanmıştı.

6 Eylül 1987 Referandumu

12 Eylül müdahalesi sonucunda, Türk siyasetinin en mühim isimlerinden Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Alparslan Türkeş ve Necmettin Erbakan’a siyaset yasağı konulmuştu. Eski partilerinin devamı niteliğinde kurulan Adalet Partisi, Milliyetçi Çalışma Partisi ve Refah Partisi’ni dolaylı yoldan bir şekilde yönetiyorlardı. Siyasi yasaklarının tümden kaldırılmasını kendi partilileri de istiyordu. Turgut Özal ve ANAP ise, tartışmasız iktidarına rakip olacak bu değişikliği istemiyordu.
Anayasa değişikliği sadece 75.066 oy farkı ile onaylandı.
Turgut Özal’ın Anavatan Partisi HAYIR’ı desteklerken, bütün muhalefet ise EVET oyunu savunuyordu. 6 Eylül gecesi sandıklar açıldığında sadece 75.066 oy farkla değişiklik onaylanmıştı. %50.16 Evet, %49.84 Hayır oyu çıkmıştı. Böylelikle 4 büyük siyasi liderin yasakları kaldırıldı ve yeniden eski partilerinin başına geçme fırsatı buldular.

Hayır Çıkan İlk ve Tek Referandum: 25 Eylül 1988

Aslında belki de Türkiye Cumhuriyeti tarihinin en az bilinen referandumudur. Zira halk oylamasına sunulan konu sadece yerel seçimlerin 1 yıl erkene alınmasından ibaretti. Değişiklik yerel seçimlerin 13 Kasım 1988 tarihinde yapılmasını öngörüyordu. Teklifi Başbakan Turgut Özal liderliğindeki Anavatan Partisi sunmuştu. Muhalefet ise beklenildiği gibi değişikliğe karşıydı.
Özal’ın memleketi Malatya dışında bütün illerde hayır oyu çıktı.
25 Eylül 1988 akşamı sandıklar açıldığında ortaya çıkan tablo şaşırtıcıydı. Halkın %65’i Hayır, %35’i Evet demişti. Dolayısıyla vatandaşlar yerel seçimlerin 1 yıl erkene alınmasını istemedi. Böylelikle bu oylama, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde hayır çıkan ilk referandum olarak tarihe geçti.

21 Ekim 2007’de bu defa vatandaşa ”Cumhurbaşkanını halk seçsin mi? ” diye soruldu.

2007 referandumu genel manasıyla Cumhurbaşkanlığı makamındaki bir dizi değişiklik etrafındaydı. Makamın görev süresi ve göreve geliş şeklini yeniden düzenleyen anayasa değişikliği oylaması, %61 gibi az bir katılımla gerçekleştirildi. Netice olarak ise sandıktan %69 Evet, %31 Hayır oyu çıktı. Böylece Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi ve görev süresinin 5 yıl olması ve aynı kişinin iki dönem aday olabilmesi hakkındaki düzenleme halk tarafından onaylanmış oldu.

”Yetmez ama evet” damgası: 12 Eylül 2010

2010 referandumu temel manasıyla yargı üzerindeki bir dizi değişikliği kapsamaktaydı. Yargıtay ve HSYK’nın üye sayıları arttırılıyor ve üyelerin seçilme şartları da değiştiriliyordu. AKP (Adalet ve Kalkınma Partisi), BBP (Büyük Birlik Partisi), Saadet Partisi EVET’i, CHP (Cumhuriyet Halk Partisi), MHP (Milliyetçi Hareket Partisi) HAYIR’ı savunurken, BDP (Barış ve Demokrasi Partisi) ise seçimi boykot kararı almıştı. Referanduma damgasını vuran olay ise ”Yetmez ama evet” sloganıyla yürütülen kampanya oldu.
%74 oranındaki katılımla gerçekleştirilen seçimin sonucunda sandıktan %58 Evet, %42 Hayır oyu çıktı.
Böylelikle Türk halkı, 5. defa bir referandumda daha yapılan değişiklikleri onaylamıştı. İlerleyen yıllarda ise bu referandum üzerinden birçok tartışma yapılacak, olumlu yanlarından daha çok getirdiği kötü sonuçlarla anılacaktır.

Netice itibarıyla Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki 6 referandumu bu şekilde özetlemeye çalıştım. Önümüzdeki günlerde 7. sefer sandığa gideceğimiz referandumun ise, videonun başında da belirttiğim gibi Evet ve Hayır sonuç ne olursa olsun daha güçlü bir Türkiye yolunda kapılar açacağını umut ediyoruz.

Yazar Hakkında

Arastirmaci